Phân tích Hoàng lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái

“Hoàng Lê nhất thống chí” là cuốn tiểu thuyết lịch sử viết bằng chữ Hán của Ngô gia văn phái. Tác phẩm là những ghi chép về sự thống nhất của vương triều nhà Lê.

Tác phẩm viết theo thể “chí”. Đây một thể văn cổ ghi chép sự vật, sự việc, vừa có tính chất văn học, vừa có tính chất lịch sử, viết theo lối tiểu thuyết chương hồi). “Hoàng Lê nhất thống chí” gồm 17 hồi, 7 hồi đầu do Ngô Thì Chí viết, 7 hồi tiếp theo do Ngô Thì Du viết và 3 hồi còn lại do người khác viết. Tác phẩm được viết ở nhiều thời điểm nối tiếp nhau từ giai đoạn cuối triều Lê đến đầu triều Nguyễn. Đó là thời kì thống nhất đất nước thời điểm Tây Sơn diệt Trịnh.

“Hoàng Lê nhất thống chí” phản ánh được một cách chân thực và sống động tình hình xã hội đầy biến động ở Việt Nam ba mươi năm cuối thế kỉ 18 và mấy năm đầu thế kỉ 19. Trong tác phẩm này, các tác giả nhà Ngô gia văn phái đã đặc biệt xây dựng kết cấu tác phẩm và xây dựng rõ nét chân dung nhân vật lịch sử, điển hình là người anh hùng áo vải Quang Trung- Nguyễn Huệ. Điều đó thể hiện rõ trong đoạn trích là Hồi thứ 14: Đánh Ngọc Hồi, quân Thanh bị thua trận, bỏ Thăng Long, Chiêu Thống trốn ra ngoài. Tác giả đã giành lời ca ngợi chiến thắng lẫy lừng của của Quang Trung cùng nghĩa quân Tây Sơn và sự thảm bại của quân tướng nhà Thanh, bè lũ Lê Chiêu Thống. Người anh hùng dân tộc mưu lược toàn tài, trí tuệ hơn người cùng tài cầm quân xuất chúng.

Một nhân tố quan trọng cần nhắc đến trong “Hoàng Lê nhất thống chí” chính là tác giả. Bởi vì, khi sáng tạo tác phẩm, nhóm tác giả Ngô Gia văn phái đã không chỉ tái hiện hiện thực khách quan mà còn thể hiện những tư tưởng, tình cảm, quan điểm chính trị, xã hội,.. của mình. Đây là một nhóm tác giả rất trung thành với nhà Lê. Nếu xét theo quan điểm phong kiến thì trong con mắt của Ngô gia, vua Quang Trung là kẻ nghịch tặc. Thế nhưng trong tác phẩm, hình ảnh Quang Trung – Nguyễn Huệ lại được miêu tả khá sắc nét với tài cầm quân “bách chiến bách thắng”, tính quyết đoán cùng nhiều phẩm chất tốt đẹp khác. Thực ra, thời điểm đó, triều đại nhà Lê đã quá suy yếu và mục nát. Dù các tác giả có là bề tôi trung thành đến mấy thì cũng khó có thể phủ nhận. Hơn thế nữa, chính tài năng và đức độ của vua Quang Trung đã khiến cho các tác giả này thay đổi quan điểm của mình, từ đó đã tái hiện lại các sự kiện, nhân vật,… một cách chân thực.

Quang Trung có tài dụng binh như thần. Ông thấu hiểu chỗ mạnh chỗ yếu của các tướng sĩ: trách mắng Sở và Lân rất nghiêm khắc cho họ thấy mức độ nghiêm trọng của sự việc, nhưng đồng thời cũng khen ngợi hành động của họ để bảo toàn lực lượng. Ông thay đổi chiến thuật linh hoạt: trận Hà Hồi dùng nghi binh, đánh Ngọc Hồi cho quân chế tạo những tấm ván ghép bằng rơm ướt, nhờ vậy mà giảm được thương vong.

Trong khi đó, quân tướng nhà Thanh thất bại thảm hại. Lúc đầu, Tôn Sĩ Nghĩ kiêu căng, tự mãn tiến đánh nước ta. Không nắm rõ tình hình, chỉ lo ăn chơi hưởng lạc. Hắn còn là kẻ tham sống, sợ chết, chưa đánh đã sợ mất mật mà bỏ chạy.

Còn về vua tôi Lê Chiêu Thống, khi xảy ra biến loạn, quân Thanh tan rã thì vô cùng sợ hãi, cướp cả thuyền của dân để qua sông. Hắn chạy sang Trung Quốc phải cạo đầu, tết tóc, trang phục như người Mãn. Ai cũng thấy xót xa, ngậm ngùi cho kẻ bán nước và phải chịu nỗi nhục vong quốc, nắm xương tàn phải bỏ lại nơi đất khách quê người.

Tác phẩm không chỉ đặc sắc về nội dung mà còn hấp dẫn người đọc ở nghệ thuật trần thuật. Ghi lại những sự kiện lịch sử qua từng mốc lịch sử, cho thấy không khí khẩn trương, gấp gáp và chiến thắng hào hùng của quân ta. Nghệ thuật miêu tả nhân vật sinh động, hấp dẫn. Từng trận đánh được miêu tả chi tiết, cho thấy khí thế hừng hực của quân ta và sự thất bại thảm hại của quân thù. Nghệ thuật đối lập giữa ta và địch: một bèn đớn hèn, nhát chết một bền xông xáo, mưa trí, tài lược. Cuộc đại phá quân Thanh xâm lược là một mốc son chói lọi trong lịch sử đấu tranh bảo vệ Tổ quốc của dân tộc ta. Người làm nên kì tích ấy là Quang Trung – Nguyễn Huệ, vị anh hùng “áo vải cờ đào” vừa có tài thao lược vừa luôn hết lòng vì dân, vì nước.

“Hoàng Lê nhất thống chí” là trang sử hào hùng được ghi lại bởi Ngô Gia văn phái. Nhóm tác giả đã vượt qua những tư tưởng phong kiến cố hữu để tái hiện lại lịch sử một cách chân thực.