Phân tích bài thơ “Vịnh Đổng Thiên Vương” của Cao Bá Quát

Cao Bá Quát là một nhà thơ lớn của dân tộc Việt Nam. Ông luôn gửi gắm tâm hồn phóng khoáng, trí tuệ sáng suốt với những màu sắc mới lạ từ cái nhìn truyền thống vào trong thơ văn. Với những tình cảm thiết tha, lòng tự hào dân tộc, yêu dân như con mà thơ ông luôn có sự phong phú trong nội dung.

Cuộc đời ông vẫn là một bài học quý khi cần thiết ông biết ném cây bút để nắm lấy Long tuyền về nội dung tư tưởng, sự dũng cảm và cả sự sáng suốt.Cao Bá Quát với tuổi trẻ tràn đầy nhiệt huyết và khí phách được thể hiện qua các bài thơ như Tài mai (Trồng mai), Quá Dục Thuý Sơn (Qua núi Dục Thuý), Thanh Trì phiếm châu nam hạ (Từ Thanh Trì buông thuyền xuôi nam)… Sau giấc mộng khoa cử tan rã, đến năm 32 tuổi ông nhậm chức Hành tẩu Bộ Lễ. Nhìn cảnh thối nát đồng thời bị tra tấn, ông càng uất ức và phẫn nộ trước cảnh nhà Nguyễn, điều này được ghi lại trong Trường giang thiên (Một thiên vịnh cái gong dài), Đằng tiên ca (Bài ca cái roi song), Độc dạ cảm hoài (Ban đêm một mình cảm nghĩ)…

Câu chuyện Thánh Gióng đánh tan giặc Ân, sau đó cưỡi ngựa sắt bay lên trời đã quá đỗi quen thuộc với người dân Việt Nam từ bao đời nay. Nhắc đến Thánh Gióng là nhắc đến Phù Đổng Thiên Vương, là Hội Gióng ở Sóc Sơn. Công đức của Thánh Gióng đã tốn giấy mực của biết bao nhà văn, nhà thơ. Trong đó có bài thơ “Vịnh Đổng Thiên Vương” của Cao Bá Quát.

“Mồng bảy hội Khám, mồng tám hội Dâu,

Mồng chín đâu đâu cũng về hồi Gióng.”

(Ca dao Kinh Bắc)

Đã bao đời nay, hội Gióng là một trong những lễ hội lớn của nhân dân ta. Ngày mồng chín tháng giêng(âm lịch) hàng vạn hàng ngàn người lũ lượt kéo về làng Gióng, trước đây thuộc huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh, nay thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội, để dự hội. Đề thờ Thánh Gióng đã rêu phong, mà đôi câu đối của Cao Bá Quát, với nét chữ tung hoành và màu son chói lọi vẫn đầy ấn tượng cảm hứng sử thi hào hùng:

“Phá tan tặc đản hiền tam tuế văn,

Đằng vân do hận cửu thiên đê”

(Đánh tan giặc còn hiềm ba tuổi thì quá muộn,

Bay lên mây còn giận chín tầng trời vẫn thấp)

Không phải ngẫu nhiên mà ngay từ buổi bình minh của lịch sử, chúng ta đã có hình tượng về người anh hùng chống giặc ngoại xâm lẫm liệt: Người anh hùng Thánh Gióng. Lịch sử đặt chúng ta sống cạnh một tên đế quốc  khổng lồ và hung bạo, luôn luôn có dã tâm bành trướng, thôn tính các nước láng giềng. Điều đó đòi hỏi dân tộc Việt phải luôn luôn cảnh giác, không bao giờ ảo tưởng vào tình hữu nghị, hữu hảo của kẻ thù. Lơ là cảnh giác hôm nay thì ngày mai mất nước. Cao Bá Quát đã miêu tả hình tượng Thánh Gióng và cuộc chiến chông giặc ngoại xâm đầy “thắng quy” qua những câu thơ trong bài vịnh của mình. Thơ hay là ở cảm xúc và hình tượng. Thơ đẹp là ở trí tưởng tượng phong phú, làm cho vần thơ cất cánh bay lên. Nghe tiếng gió thổi thông reo ở ngồi đền Thánh Gióng mà Cao Bá Quát tưởng như âm vang của đoàn quân thắng trận trở về. Trên một nghìn bài thơ chữ Hán của Cao Bá Quát để lại, người đọc tìm thấy nhiều bài thơ ca ngợi những danh nhân của đất nước như Thánh Gióng, Bà Trưng, Trần Quốc Tuấn, Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Đặng Tất, … Đó là những bài thơ biểu lộ lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự lập tự cường và niềm tự hào dân tộc.

Hai câu trong phần thực rất đặc sắc. Ngôn ngữ thơ trang trọng. Hình tượng thơ kì vĩ mang màu sắc thần thoại: “kim tiên” (roi vàng), “thiên thanh” (tiếng trời), “thiết mã” (ngựa sắt), “cỡ tích” (tích cũ, dấu cũ). Các động từ diễn tả sức mạnh phi thường của người anh hùng truyền thuyết: “phá lỗ” (phá giặc), “chấn” (chấn động), “đằng không” (bay lên không), “kì” (kì lạ). Trong truyền thuyết kể lại: Gióng nhảy lên ngựa sắt, ngựa hí vang trời, phun lửa, Gióng thúc ngựa xông thẳng vào giặc Ân, vung roi sắt quật vào giặc Ân, giặc chết như ngả rạ. Cao Bá Quát đã sáng tạo thành “roi vàng”. Câu thơ đối chỉnh, làm hiện lên hình ảnh Thánh Gióng ra trận, chiến thắng giặc rồi người cùng ngựa bay lên trời. Cao Bá Quát đã chọn được những chữ đẹp nhất để viết nên câu thơ hay nhất:

“Kim tiên phá lỗ thiên thanh chấn

Thiết mã đằng không cổ tích kì”

(Phá giặc roi vàng gám sấm sét

Lên không ngựa sắt lạ xưa nay)

Đời đời nhớ ơn công lao của Thánh Gióng. Và Cao Bá Quát đã chọn được những mỹ từ để viết ra câu thơ:

Công ghi cõi Việt so trời đất,

Oai dẹp quân Ân khiếp cỏ cây

Phần luận, tác giả ca ngợi công đức và uy phong của Phù Đổng Thiên Vương. Tiếng tăm của Thánh Gióng vang vọng khắn “trời đất Việt” và làm giặc Ân khiếp sợ.

Trong bài thơ “Vịnh Đổng Thiên Vương”, Cao Bá Quát đã dùng những từ ngữ trang trọng, hình tượng kì vĩ để tôn vinh vị Thánh của dân tộc, làm sống lại chiến công, lịch sử hào hùng và cũng thần kì của Thánh Gióng. Từ đó làm chúng ta càng thêm yêu nước và tự hào về dân tộc Việt Nam.