Phân tích bài thơ “Khúc ngâm đêm lạnh” của Cao Bá Quát

Cao Bá Quát và Nguyễn Văn Siêu là đôi bạn thân, danh sĩ Bắc Hà tiếng tăm lừng lẫy, thơ văn lỗi lạc, được người đời mến mộ ngợi ca là “Thần Siêu, Thánh Quát”. Cao Bá Quát (1809? – 1855), tên tự là Chu Thần, hiệu là Cúc Đường, biệt hiệu là Mẫn Hiên. Ông là lãnh tụ của cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương (nay thuộc thị xã Sơn Tây, Hà Nội) và là một nhà thơ nổi danh ở giữa thế kỷ 19 trong văn học Việt Nam.

Cao Bá Quát, người làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh nay là xã Phú Thị, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Ông nội Cao Bá Quát tên là Cao Huy Thiềm (1761 – 1821) sau đổi là Cao Danh Thự, một danh y nổi tiếng trong vùng. Thân sinh của Cao Bá Quát là Cao Huy Sâm (1784 – 1850) sau đổi là Cao Huy Tham cũng là một thầy thuốc giỏi. Cao Bá Quát có người em song sinh là Cao Bá Đạt.

Riêng về Cao Bá Quát nổi tiếng thần đồng thơ văn sắc sảo, ý tứ mới lạ, chứa chan tình yêu nước, thương dân và nỗi lo đời. Cuộc đời ông chìm nổi, công danh lận đận. Sau khi đỗ cử nhân, ông được giữ một chức quan nhỏ trong triều Nguyễn rồi đi dạy học, sống trong cảnh bần hàn, thanh bạch. Cao Bá Quát nổi tiếng thần đồng thơ văn sắc sảo, ý tứ mới lạ, chứa chan tình yêu nước, thương dân và nỗi lo đời. Cuộc đời ông chìm nổi, công danh lận đận. Sau khi đỗ cử nhân, ông được giữ một chức quan nhỏ trong triều Nguyễn rồi đi dạy học, sống trong cảnh bần hàn, thanh bạch. Cao Bá Quát sáng tác nhiều bài thơ thuộc nhiều thể loại khác nhau, về quê hương, về anh hùng dân tộc, về cuộc sống thuộc nhiều thể loại thơ khác nhau như vịnh hay ngâm.

Cao Bá Quát để lại “Chu Thần thi tập” trên một nghìn bài thơ chữ Hán, mấy chục bài thơ Nôm, và 21 bài văn độc đáo.

Bài thơ “Khúc ngâm đêm lạnh” rút trong “Chu Thần thi tập”:

“Rét quá không ngủ được

Dậy chữa lại câu thơ

Dầu hết gọi nhỏ rót

Nhỏ cứ nằm ậm ờ

Vội vàng đi lấy chiếu

Đắp lên mình chú ta.”

Mở đầu bài thơ tác giả giới thiệu sự việc và hoàn cảnh xảy ra trong đêm:

Rét quá không ngủ được

Trở dậy chữa câu thơ

Dầu hết gọi nhỏ rót

Nhỏ nằm cứ ậm ờ.

Bằng lời kể chuyện dễ hiểu tác giả kể lại mạch lạc một sự việc bình thường: Đêm đông rét nhiều đến độ không ngủ được, chủ nhà tức tác giả hay đúng hơn lả một nhà thơ có tâm hồn, thức dậy để chữa lại vần thơ. Phát hiện ra hết dầu, chủ nhà gọi chú nhỏ, nhưng chú cứ “nằm ậm ờ” rên rí không dậy nỗi vì quá lạnh hoăc vi quá mệt.

Trong khoảng khắc không ngủ được ấy, ông mong chữa lại những câu thơ còn sai của mình nhưng than ôi dầu đèn đã chuẩn bị tắt.  Nhưng điều đau khổ ông nhận ra là Nhỏ cứ nằm ậm ờ. Ông than không dầu đèn, nhỏ than không manh chiều đắp khi trời giá rét. Đó là một chi tiết rất hiện thực đã phản ánh cuộc sống đói rét lầm than của nhân dân ta thời Cao Bá Quát. Với lòng độ lượng của mình, Cao Bá Quát chăm lo cho đứa nhỏ mà không hề suy nghĩ gì. Chữ “vội vàng” và chữ trùm lên”, “đắp lên” (trong nguyên tác) đã biểu lộ tấm lòng nhân hậu của Cao Bá Quát. Giữa đêm đông là cả một tấm lòng chứa chan tình thương yêu của nhà thơ. Người đọc ngạc nhiên và vô cùng khâm phục trước cử chỉ cao đẹp ấy.

Cao Bá Quát là người nhân nghĩa, không gọi thư đồng dậy mà xử sự rất nhẹ nhàng:

Vội vàng đi lấy chiếu

Đắp lên cho chú ta.

Một đêm ở nơi đất khách quê người, trời rét lắm (hàn cực), nhà thơ không thể nào chợp mắt được: “Rét quá không ngủ được”. Cao Bá Quát giàu lòng thương đân lo đời. Câu thơ,còn mang hàm nghĩa: “rét quá” không chỉ là cái rét buốt, cái lạnh lẽo của thời tiết đêm đông mà còn là nỗi đói rét cơ cực của nhân dân. Nhà thơ thao thức vì nghĩ đến cảnh lầm than của dân chúng. Vần thơ ông thức dậy để chữa lại cũng là những vần thơ đau đời, thương dân mà thôi.

Ngạc nhiên, bất ngờ và đầy cảm động. Đời thuở ở đời chủ lại quan tâm đến tớ như vậy. Ông không hề chửi mắng mà ông vội vàng đi lấy chiếu đắp thêm cho tiểu đồng bớt lạnh. Cử chỉ nhỏ này cũng nói lên Cao Bá Quát giàu lòng nhân ái và cao đẹp của biết nhường nào. Bài thơ đã khép lại thế nhưng cứ chỉ “vội vàng đi lấy chiếu, đắp lên cho chú ta” của nhà thơ cứ chập chờn trước mắt ta, một hành động nhỏ, bình thướng, giản dị mà lại có ý nghĩa vô cùng to lớn. Đó lá một nghĩa cử cao đẹp giữa quan hệ chủ tứ trong xã hội phong kiến thời bấy giờ.

Với cách kể chuyện bình thường, đọc hiểu, phải nói rằng “Khúc ngâm đêm lạnh” là một bài thơ hay. Nó kết hợp giữa nghệ thuật với cuộc đời, một cuộc đời đẹp trong một xã hội xấu xa thiếu tình người. Qua bài thơ, chúng ta có thể cảm nhận được cuộc sống bình dị, một trái tim nhân đạo tuyệt vời của Cao Bá Quát.